गोष्ट दुसरी
ब्रह्मा: नारदा, आजही कालसारखाच कंटाळा येतो आहे. चुटकीसरशी युगे जायची पूर्वी. पण आता? अगदी पळे घटी मोजत बसतो मी.
नारद: बरं, मग कापुसकोंड्याची गोष्टं सांगू का?
ब्रह्मा: 'कापुसकोंड्याची गोष्ट सांगू का?' काय म्हणतो? कापुसकोंड्याची गोष्टं सांगू का?
नारद: ठीक आहे. सांग.
ब्र: ऐक तर. फार फार दिवसांपूर्वीची, म्हणजे फार फार वर्षांपूर्वीची, म्हणजे शतकानुशतकांपूर्वीची, म्हणजे तुझ्या त्या सरळ 1-D कालरेषेवरच्या खोल खोल भूतकाळातल्या एका कालबिंदूची ही गोष्ट आहे. ब्रह्माचा, म्हणजे माझा, नुकताच जन्म झाला होता. असेच विभाजन करत करत रात्र, दिवस, संधिकाळ, देव व दानवही अवतरले होते. अचानक माझ्या कपाळावर आतून कोणी तोफेचे गोळे डागत असावे असा भास मला झाला. हिरण्यगर्भातून माझी उत्पत्ती झाली तेंव्हाही असाच आंतरिक स्फोट झाला असावा. तू ते काय बिग बँग वगैरे म्हणतो तसा. दुसऱ्याच क्षणी कपाळी काहीतरी झाले, घेरी आल्यासारखे झाले, डोळ्यासमोर अंधारी आली व क्षणात पुढ्यात माझ्यासारखाच दिसणारा, माझच प्रतिरूप म्हण वाटल्यास, एक जीव उभा झाला. जणू काय मी कोणाला जन्म दिला. मी बाप झालो.
ना: असे कधी ऐकले नाही. कोशातून फूलपाखरू वगैरे ठीक. पण कपाळातून, भालप्रदेशातून जन्म? हे म्हणजे, ... तुझं म्हणजे, ... आपलं म्हणजे, ... खूपच बा!
ब्र: मलाही असच वाटलं असतं नारदा. पण काल रात्री मी जे पाहिलं त्यानंतर मलाही विश्वास बसला की हे शक्य आहे. शरीराच्या कुठल्याही भागातून जीवोत्पत्ती होऊ शकते. पालीचं शेपूट तुटलं तरी त्यात जीव असतोच की नाही? कालच मी जंतुकवीची कविता वाचली बच्चमजी!
ना: काल रात्री? मग मी कुठे होतो?
ब्र: नारदा, मला आजकाल झोपेपेक्षा सर्फिंग करायला खूप आवडतं. दोन तीन दिवसापासून मी रात्री जरा समोरच्या बागेत पण जातो. बरेच लोक येतात. आणि एका लहानशा झाडाकडे पाहत असतात. त्याची कळी उमलायची वाट पाहतात. काल रात्री ती उमलली. आणि सर्वांनी अक्षरशः टाळ्या वाजवल्या. ते फूलही सुंदर, अद्भुत होते. मी तरी असे कधी पाहिले नव्हते. रात्रीच उमलणारे ते फूल आहे असे म्हणतात. सगळ्यांनी त्याचे फोटो पण काढले. गंमत म्हणजे सगळ्यांनी त्या कमळाला नमस्कार पण केला. कमळ देवाला वाहून देवाला नमन करतांना आपण पाहतो नारदा, पण इथे तर फुलाचीच पूजा! फुलालाच नमस्कार! जे जे पहावं ते नवलच!
ना: ब्रह्मा चल, आपण ते फूल बघून येऊ.
ब्र: नाही नारदा, ते दोन तीन तासातच, सूर्योदयापूर्वीच सुकून गेलं. रात्री जे होते त्यांनाच ते पाहता आलं. अजून एक लहानशी कळी आहे. तीही कदाचित काही दिवसांनी उमलेल. तेव्हा आपण पाहू.
ना: अरे मग काल कां नाही उठवल?
ब्र: नारदा, तुझी झोप म्हणजे त्या महाभारतातल्या कुंभकर्णासारखी! तुला कोण उठवणार बाबा!
ना: ब्रह्माजी, महाभारत नाही, रामायण.
ब्र: जे असेल ते. वाचीन कधीतरी तेही सविस्तर. काका फक्त तो रामजन्म वाचतात वर्षातून एकदा. बाकी रामविजय ग्रंथात काय आहे हे कधी ऐकले नाही. हं, हनुमानजन्म पण वाचतात त्यातला. तोही ऐकला. बाकी त्यातल्या गोष्टी कधी ऐकल्या नाही. करीन कधीतरी गूगल.
ना: मला पण सांग त्या गोष्टी कधी. अशा खूप गोष्टी आहे म्हणे त्यात. काही गोष्टींमधे तर मीही आहे असे म्हणतात.
ब्र: बघू. पण ती फुलाची गोष्ट मागेच पडली. तर नारदा, सगळेच त्या फुलाला नमस्कार करून ओठातल्या ओठात काहीतरी पुटपुटत होते. काहीतरी मागत होते. मनातली इच्छा ते फूल पूर्ण करतं अशी त्यांची धारणा होती. नारदा, सांगायला थोडी लाज वाटते, पण मीही पटकन नमस्कार करून काहीतरी मागितले. मिळालं तर ठीकच, नाहीतर नुकसान काहीच नाही. शिवाय सगळेच लोक नमस्कार करीत होते, तर आपणच न करणे योग्य नाही असे मला वाटले. सगळ्यांचा जिथे विश्वास तिथे आपला पण. जगरहाटी प्रमाणे चालाव माणसानं अस काकूच नाही का नेहमी म्हणत? असो.
ना: ब्रह्माजी, आपण पडलो काल्पनिक, अदृश्य. नमस्कार केला काय, न केला काय! कोणी पाहिला? फुलानी तर नक्कीच नाही पाहिला. मग तो इच्छा पूर्ण तरी कशी करणार? आणि कोणाची? पण तू नेमके मागितले काय ब्रह्मा? तुला रे काय कमी?
ब्र: काहीतरी मागायचं म्हणून मागितलं नारदा. दृष्य रूप मागितलं. पण आता असं वाटतं, चुकलं. मी जर दिसायला लागलो तर काका काकू राहू देतील का रे मला? दिसायला लागलो तर मग मी काल्पनिक पण नाही राहणार. कठिण आहे. अशा सत्यस्वरूपात वावरण्याची सवय व शिक्षण आपल्याला नाही. बापरे! काय हे मागितले?
ना: चिंता नको करूस. पुढच्या वेळेस कमळ उमलेल तेव्हा पुनः अदृश्य रूप माग. देवा, जंतुकवीची ती कविता 'उंदीर' वाच आज रात्री ब्लाॅगवर. अगदी तुला फिट्ट बसते. ब्रह्ममन तरी इच्छाविरहित असावं अस मला वाटलं होतं.
ब्र: वाचीन. पण ते कमळ? सगळे जण त्याला ब्रह्मकमळ म्हणत होते. विष्णूच्या नाभीतून निघणारं कमळ हेच, ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती ह्याच कमळातून, ब्रह्मदेवाच्या हातातलं कमळ हेच, असे कोणी कोणी काही काही सांगत होते. बाकी सारे ते ऐकून पुन्हा पुन्हा मनोमन नमस्कार करीत होते. भीड पडून मी ही केला. त्यांनी नमस्कार केला की मीही करीत असे. देवळातल्या कीर्तनात कीर्तनकाराने 'नारदाने कृष्णाला नमस्कार केला' असे म्हटले की बायाबापड्या जशा बांगड्या वाजवत वाजवत आपणही भक्तीभावाने नमस्कार करतात तसे.
ना: वा! काय दृश्य! ब्रह्मदेवाचा ब्रह्मकमळाला त्रिवार नमस्कार! वा!
ब्र: चिडवण्यासारखे नाही नारदा. मला पण संकोच वाटला. पण अरे! एवढ्या गर्दीमध्ये मीच
एकट्यानी नमस्कार न करून कसे होईल? मी उठून दिसलो असतो. असं प्रवाहाच्या विपरीत जाऊन कसे चालेल? उगाच लोकांच्या श्रद्धेला ठेच नाही का पोहोचणार?
ना: ब्रह्माजी, एकतर श्रद्धेला, अंधश्रद्धेला ठेच पोहोचायला नको हा विचारच मला फारसा पटत नाही. प्रत्येकानी जर असाच विचार केला तर अंधश्रद्धानिर्मूलन कधीच शक्य नाही. दुसरं म्हणजे तू नाही, तू काल्पनिक आहे, अदृश्य आहे, हे तू विसरतोस. तू नमस्कार केला काय, न केला काय. एकच. पण असं जर तू करीत राहिलास तर एके दिवशी ब्रह्मदेवच ब्रह्मदेवाचा परमभक्त होईल. स्वतःच स्वतःची आरती करेल. आज जंतुकवीची 'अंगुष्टिमाल' वाचच वाच. ही बघ, सहज मिळावी म्हणून पुन्हा लिंक देतो वाटल्यास.
http://balved.blogspot.com/
ब्र: किती होमवर्क देतोस रे? ठीक आहे, वाचीन. नारदा, खर म्हणशील तर पुन्हा माझा माझ्यावर विश्वास बसू लागला आहे. अरे, प्रत्येक जण त्या ब्रह्मकमळाच्या झाडाच्या पानाचा लहान मोठा तुकडा घेऊन जात होता. तो नुसता मातीत खोचला की ब्रह्मकमळाचं नवीन झाड येतं म्हणे. माझ्या कपाळातून जसा माझा पुत्र निघाला तसा. नारदपुराण, का गरुडपुराण अगदीच काही खोटं नाही असं मला वाटायला लागलं. ब्रह्मकमळ उमललं तेव्हा भोवताल काळी रात्र होती. तेही हिरण्यगर्भातून माझी उत्पत्ती झाली तेव्हा जशी काळी रात्र उरली तसेच मला वाटले. काल तू सांगितलेल्या कापुसकोंड्याच्या गोष्टीचा, विश्वोत्पत्तीच्या कथेचा जणू प्रत्यय येत होता. पुराण अगदीच धादांत खोटे नसावे असे मला वाटू लागले नारदा.
ना: हं
ब्र: शिवाय नारदा, परत आल्यावर बराच वेळ मी नेटवर ब्रह्मकमळावर बरीच माहिती वाचली. हे झाड खरेच उंच थंड पहाडी प्रदेशात वाढते. हिमालयावर, म्हणजे आपल्या कैलासावर आढळते. ही गोष्टही मला विलक्षण वाटली नारदा. हाही मला कैलासावर आपली देवांची वस्ती असावी ह्याचा थोडाफार पुरावा वाटला.
मी भोळा आहे जग म्हणते, पण इतकाही नाही रे! मी पण जरा अभ्यास केला रात्रभर. ब्रह्मकमळ मला ब्रह्म व ब्रह्मपुरी खरी असल्याचा संकेत देतं.
ना: ब्रह्मा, मी काय बोलू! कापुसकोंड्याच्या गोष्टीचा ब्रह्मकमळ उमलणे हा प्रत्यय होता, की ब्रह्मकमळ निसर्गात उमलते हे पाहून हुशार मानवाने विश्वोत्पत्तीचं काल्पनिक कथानक गुंफल हाही विचार करावा असा मुद्दा आहे.
तुला आठवतं ब्रह्मा, असाच माझा गोंधळ झाला असता तूच मला 'क्ष = ज्ञ म्हणजेच ज्ञ = क्ष । ह्या गोष्टीकडे असू दे लक्ष ।।' असे म्हणाला होतास.
तुला पुराणे वाचायची सवय लागलेली दिसते. मग अर्नाळपुराणही वाच. त्यातलं वाडा पुराण वाच. आपल्या दोघांचा त्या गोष्टीत उल्लेख आहे. लिंक लक्षात घे.
http://sadashivsrushti.
ब्र: आज रात्री तेच काम. आपलं थोडं विषयांतर झालं नारदा. माझी कापुसकोंड्याची गोष्ट अर्धीच राहिली. मी माझ्या भालप्रदेशातून पुत्रोत्पत्ती केली इथवरच आपली गोष्ट आली होती. नंतर बागेचा फेरफटका झाला.
ना: पण ब्रह्मा! हा तुझा पुत्र कोण? काय त्याचे नाव? गोष्टीत पात्रांना नावे हवी. गोष्ट कापुसकोंड्याची असली तरी. गोष्टींचे पण काही नियम असतात. गोष्टींचे यमनियम. ते पाळलेच पाहिजेत. पात्रांना नावे असलीच पाहिजे. नाहीतर गोंधळ व्हायचा.
ब्र: नारदा! तू हुशार आहेस. कर विचार. लाव अंदाज. सांग काय नाव माझ्या भालोत्पन्न मुलाचे.
ना: त्यात काय कठिण? भालेराव. वाड्यातल्या बाळाचा वर्गबंधु!
ब्र: अरे जरा गंभीर हो. हा काय विनोद?
ना: अरे विनोद नाही, प्रमोद भालेराव.
ब्र: जाऊ दे. अरे माझा भाळीचा तो पुत्र दुसरा तिसरा कोणी नाही. तो आहे.... त्याचं नाव आहे.... नाव आहे.... नाव आहे....
ना: ब्रह्मपुत्र
ब्र: नारद. माझ्या भालोत्पन्न पुत्राचे नाव नारद. महाज्ञानी, त्रिलोक संचारी, कलहप्रिय नारद. आगलाव्या नारद! कळीचा नारद! काल तू मला माझ्या जन्माची कथा सांगितली. आज मी तुला तुझ्या जन्माची. दोन्हीही पुराणातल्या. फिट्टमफाट! तुझ्या वांग्याचं मी भरीत करतो. माझ्या वांग्याचं तू कर.
ना: मला कालच वाटले होते माझा जन्म जवळ येत आहे असे. झाला एकदाचा! पुढे काय? मला काही भाऊबहिणी वगैरे? की अस्मादिक एकुलते एक ब्रह्मापत्य? पूर्ण इस्टेटीचे एकमेव वारस!
ब्र: नाही नारदा! तुझ्या उत्पत्तीप्रमाणेच मी कधी इकडून, कधी तिकडून, कधी सहज, कधी हजारो वर्षे तप करून आणखी कन्या पुत्र उत्पन्न केले. यमराज, सरस्वती, चित्रगुप्त वगैरे माझीच मुलेमुली. तुझेच भाऊबहिण. अजून पुराणांचे वाचन पूर्ण व्हायचे आहे. त्यामुळे पुढे काय ते मलाही माहीत नाही.
ना: ब्रह्मा! जरूर वाच. पण लक्षात ठेव की पुराण काही एकच नाही. गरुडपुराण एक, पण अशी अनेकांनी वेगवेगळ्या काळी लिहिलेली पुराणे आहेत असे मी ऐकले आहे.
ब्र: होय नारदा. काल मी थोडफार संशोधन केलं. पुराण म्हणजे काय, ते किती आहेत, साधारण कधी लिहिण्यात आले, त्या सर्वांचे ठळक ठळक गोष्टींविषयी एकमत आहे की नाही, वगैरे बाबींवर धावती नजर टाकली. बऱ्याच संशोधकांनी, जुन्या नव्या विद्वानांनी त्यावर व्यक्त केलेले विचार पाहिले. इतके काही ते साहित्य आहे की हिरण्यगर्भात मावणार नाही. समुद्रात तरंगणाऱ्या बर्फाच्या पर्वताच्या टोकाचं टोक पाहण्यात सारी रात्र गेली. सगळं मी वाचू शकीन, वाचलं तरी समजू शकीन असे वाटत नाही. बरेचसे या लोकांचे संदर्भ मला कळत नाहीत. आपण मुळातले ब्रह्मपुरीचे. वरातगंगा घेऊन पृथ्वीवर आलो खरे! पण ह्या लोकांचा सारा इतिहास, यांची भाषा, लोककथा, दंतकथा, रीतीरिवाज आपल्याला माहित नाही. त्यामुळे पुराण वाचणे जडच आहे. पण वाचू आणि समजू आपण कोण आणि आपल्याबद्दल इथे काय समज पसरले आहेत ते.
ना: ब्रह्माजी, नक्कीच वाचू. पण काम किती मोठे आहे याचा थोडाफार अंदाज तरी आला असेल.
ब्र: होय, ते मात्र खरे. नारदा, एकूण १८ महापुराणे व १८ उपपुराणे आहेत म्हणे. माझ्या नावाने पण एक आहे, ब्रह्मपुराण. तुझ्या नावाने पण आहे. नारद पुराण. गरुडपुराण आपल्याला माहीतच आहे. ब्रह्मांड पुराण, देवी पुराण, शिव पुराण, भागवत पुराण, विष्णुपुराण, वराह पुराण, कूर्मपुराण, भविष्यपुराण वगैरे वगैरे. तू वाड्यातल्या म्हातारीच्या पुरणाच्या पोळीचं कौतुक करायचास. मला वाटलं पुरण आणि पुराण एकच असावे. चविष्ट! पण हा प्रकार वेगळाच आहे.
ना: ब्रह्मा, जितकं काम किचकट तितकी मजा ज्यास्त. आपलेही वाचन वाढेल. आपण काम वाटून घेऊ. तू पुराण वाच. मी पुरण चाखतो. काय?
ब्र: नेहमी थट्टा! पण नारदा, तुझ्याशिवाय हे काम अशक्य. तुला जी मानवी विश्वाची जाण आहे ती मला नाही. तू वाचशील तर अर्थप्राप्ती सुलभ होईल. मला आपलं ठोकळ मानानी थोडफार कळतं. उदाहरणार्थ, विद्वान असं म्हणतात की विश्वोत्पत्तीवर पुराणांच एकमत नाही. तू मी जे गरुडपुराण वाचतो आहे त्याप्रमाणे मी निर्मिती केली. हिरण्यगर्भातून मी सर्वप्रथम उत्पन्न झालो. खूप आवडलं वाचून. शेवटी मलाही ego आहेच की. पृथ्वीवर आल्यापासून मानवाच्या सान्निध्याने तर तो वर्धिष्णु आहे.
ना: ते मला दिसतेच आहे. वरून हे ब्रह्मकमळ वगैरे. अदृश्य असला तरी तुला कालपासून मूठभर मांस चढलं आहे ब्रह्मा. स्तुती कोणाला आवडत नाही? त्यातल्या त्यात देवांना तर त्याच्याशिवा़य होत नाही.
ब्र: पण नारदा, सगळ्या पुराणात तसे नाही रे. शिव पुराणात शिव मुख्य, बाकी देव त्याचे सेवक. विष्णुपुराणात विष्णु मुख्य, बाकी देव त्याचे सेवक. प्रत्येकानी आपआपलं पुराण sponsor केलं होतं की काय असा संशय येतो कधी कधी.
ना: तसे नसेल देवा. पण वेगवेगळ्या देवांच्या भक्तजनांनी, अनुयायांनी आपआपल्या आराध्य देवतेच महत्त्व उठून दिसेल अशी पुराणे निर्माण केली असतील, किंवा करवून घेतली असतील हे शक्य आहे.
ब्र: मी जी काही पुराणं चाळली ती एकमेकापासून खूपच भिन्न आहेत. देव तेच आहेत, पण त्यांचा जन्म, रूप, चरित्र व कार्य वेगवेगळे आहेत. मला कुठे ५ तोंडे आहेत, तर कुछे चार. मला एका पुराणात तर १०००० पुत्र आहेत. एका पुराणात तुझी माझी खडाजंगी झाली आहे. वारुळात जितक्या मुंग्या तितक्या पुराणात कथा.
ना: मजा आली असेल. तू मला सहन करतो म्हणून. नाहीतर काय, खडाजंगी आत्ता इथे सुरू होईल.
ब्र: नारदा, पुराणातील कथांवर, त्यांच्या विश्वसनीयतेवर खरेच खडाजंगी सुरू आहे. विज्ञानाचे ज्ञान मिळालेली लहान मुले सुद्धा प्रश्न विचारू लागली आहेत. पुराणकथांंमधली अतिशयोक्तीच आता त्यांच्यावरचा विश्वास कमी करू लागली. जेंव्हा समाजाचा बहुतांश वर्ग शिक्षणाला वंचित होता, तेंव्हा ह्याच अतिशयोक्तीचा भोळ्याभाळ्या जनांचे डोळे दिपवून, त्यांना कथांवर व त्यातील अद्भुत किमयांवर विश्वास ठेवायला भाग पाडण्यात फायदा होत असे. आता तसे नाही. प्रह्लादाची काय किंवा ध्रुवबाळाची काय, त्या अफाट कथा कथा म्हणून आजही सान थोर वाचतील, पण विश्वास ठेवतीलच असे नाही. कथांमध्ये कथाकाराने त्याच्या कलाकार स्वातंत्र्याचा उपयोग करण्याला कोणाचा विरोध नसावा, पण हे सर्व सत्य आहे, म्हणून मला दक्षिणा द्या व नमस्कार करा हा आग्रह आता गळी उतरणे दिवसेंदिवस कठिण होत आहे.
ना: असे होत असेल तर उत्तमच. प्रश्न न विचारणारी मुकाट श्रद्धा फारच मोकाट सुटली आहे. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा ह्यात फारसे अंतर उरले नाही. हे चित्र जर बदलत असेल तर उत्तमच आहे. ब्रह्मा, ह्या पुराणांचा उगम काय, यांचा कालखंड काय, यांचा उद्देश काय याबद्दलही आपल्याला वाचन करायला हवे. त्यादृष्टीने काही मिळाले का?
ब्र: होय नारदा. पुष्कळ काही. पण ते वाचायला एक कल्प वेळ लागेल.
ना: आता हे कल्प काय? दिवस, महिने, वर्ष ऐकले. पण कल्प? कल्प ही काय नवी कल्पना?
ब्र: नारदा, कल्प हेही वेळेचं एक परिमाण. वेदात, पुराणात ते वापरतात. पण आता रात्र फार झाली आहे. काका काकू झोपले आहेत. काँम्प्युटर फ्री आहे. थोडं गूगल करून पुन्हा काही वाचीन म्हणतो. आज थोडी टिपणं पण घेईन म्हणतो. नाहीतर कल्प ही कल्पना सांगणे सुद्धा कठिण आहे. उद्या पुन्हा पुराण पुढे नेऊ. नारदा, कापुसकोंड्याची आजची गोष्ट संपवू का?
ना: संपव देवा. पण वेळ मिळाला तर २-३ नवीन पुराणं आली आहेत तीही वाचून बघ. अर्नाळ पुराण त्यातलं एक. पण हरिपुत्र पुराण आजकाल गाजत आहे. तसेच रजनी पुराण. हिरण्यगर्भातून तू निघाला, तशीच काळ्या कांतीची रात्र, रजनी पण उत्पन्न झाली. तिची ही कथा. थोडीफार या नवपुराणांची मला कल्पना आहे. पण सापडतील इंटरनेटवर तर बघ तूही वाचून. शुभरात्री!
No comments:
Post a Comment